بیمارستان فارابی

پیرچشمی (Presbyopia) یکی از شایع‌ترین چالش‌های اپتیکی است که با افزایش سن و کاهش دامنه تطابق (Amplitude of Accommodation) بروز می‌کند. بر اساس متون آموزشی AAO، اصلاح این وضعیت با لنزهای تماسی نرم (Soft Contact Lenses) نیازمند درک دقیق از اپتیک فیزیکال، فیزیولوژی قرنیه و نیازهای بینایی بیمار است.

استراتژی‌های اصلاحی اصلی (Correction Strategies)

طبق منابع آکادمی، دو استراتژی اصلی برای اصلاح پیرچشمی با لنزهای نرم وجود دارد.

الف) مونوویژن (Monovision)

در این روش، چشم غالب (Dominant Eye) برای دید دور و چشم غیرغالب برای دید نزدیک اصلاح می‌شود.

نکته بالینی: موفقیت این روش حدود ۷۰٪ گزارش شده است. مهم‌ترین چالش آن، کاهش Stereopsis (درک عمق) و کاهش کنتراست در شرایط نوری ضعیف است.

Modified Monovision: در مواردی که نیاز بینایی بیمار خاص است، می‌توان در چشم غیرغالب از لنز مولتی‌فولکال و در چشم غالب از لنز تک‌دید (Single Vision) استفاده کرد.

ب) لنزهای مولتی‌فولکال (Multifocal Lenses)

این لنزها بر پایه اصل Simultaneous Vision (بینایی همزمان) عمل می‌کنند؛ به این معنا که تصاویر دور و نزدیک همزمان روی شبکیه تشکیل شده و مغز باید تصویر شفاف‌تر را انتخاب کند. طراحی‌های رایج عبارتند از:

Aspheric Designs: قدرت لنز از مرکز به حاشیه تغییر می‌کند (معمولاً Center-Near یا Center-Distance). این لنزها برای مردمک‌های متوسط بهترین عملکرد را دارند.

Concentric/Annular Designs: دارای حلقه‌های متناوب برای دور و نزدیک هستند.

انتخاب بیمار و ارزیابی‌های پیش از فیت (Patient Selection)

بر اساس توصیه‌های AAO، موفقیت در فیت لنز پیرچشمی بیش از هر چیز به مدیریت انتظارات بیمار بستگی دارد. موارد زیر باید به دقت بررسی شوند.

• تعیین چشم غالب: با استفاده از روش‌هایی مانند Sighting Dominance.
• اندازه مردمک (Pupil Size): از آنجا که عملکرد لنزهای مولتی‌فولکال به شدت وابسته به قطر مردمک است، در شرایط Photopic و Mesopic باید ارزیابی شود.
• سلامت سطح چشم: خشکی چشم در سنین پیرچشمی شایع است و می‌تواند باعث نوسان بینایی و عدم تحمل لنز شود.

اصول فیتینگ و بهینه‌سازی (Fitting & Optimization)

در هنگام فیت لنزهای مولتی‌فولکال، رزیدنت‌ها باید پروتکل‌های زیر را مد نظر قرار دهند.

• Maximum Plus to Distance: همیشه بیشترین میزان مثبت (یا کمترین منفی) ممکن را برای دید دور تجویز کنید تا از تحریک بیش از حد تطابق جلوگیری شود.
• ارزیابی در شرایط واقعی: بینایی بیمار را بلافاصله پس از گذاشتن لنز چک نکنید. اجازه دهید بیمار حداقل ۱۰ تا ۲۰ دقیقه با لنز در محیط واقعی (خارج از اتاق معاینه) راه برود.
• تست دو چشمی (Binocular Testing): دید بیمار را همیشه به صورت دو چشمی ارزیابی کنید. از انجام رفرکشن تک‌چشمی (Monocular) روی لنزهای مولتی‌فولکال بپرهیزید، مگر برای عیب‌یابی (Troubleshooting).

چالش‌ها و عوارض نوری (Optical Side Effects)

دستیاران باید نسبت به پدیده‌های نوری ناشی از لنزهای پیرچشمی آگاه باشند.

• Ghosting و Halos: به دلیل وجود همزمان دو کانون نوری، بیمار ممکن است در شب اطراف چراغ‌ها هاله ببیند.
• Neuroadaptation: مغز برای سازگاری با سیستم بینایی همزمان به زمان (معمولاً ۱ تا ۲ هفته) نیاز دارد.

جمع‌بندی آموزشی اصلاح پیرچشمی با لنز نرم، ترکیبی از علم اپتیک و هنر ارتباط با بیمار است. هدف نهایی، رسیدن به تعادلی میان دید دور و نزدیک است که کیفیت زندگی بیمار را بهبود بخشد، بدون آنکه منجر به خستگی بینایی (Asthenopia) شود. علاقه مندان به مشاهده فیلم این کنفرانس که توسط دکتر فاطمه علیپور، استاد گروه بیماری های چشم دانشگاه علوم پزشکی تهران آماده شده، روی مطالعه بیشتر کلیک کنید.